بانک جامع اطلاعات فرش و دست بافته های ایران
 

  جستجو
 موزه فرش  
بازرگاني سبحه
 OldCarpet.com  
 مجله گره  
 مجله هالي
 سازمان توسعه تجارت ايران
 Miri Iranian Knots
 ICOC
 Araghchi Carpet
 DOMOTEX
 مرکز ملي فرش
 فرش در آيينه مجلات
 دسترسي اعضا
نام:
رمز عبور:


عضو جديد








 

نظر بدهيد! 

نسخه چاپ

 ارسال براي ديگران

 بازگشت




تاريخ درج: 24/9/97   سایت اطلاع رسانی فرش ایران _ کارپتور


معمای قالی مقبره شاه عباس دوم، عجایب هفت گانه عالم فرش بافی

● فائزه قادری

متن پیش رو، از روی فایل صوتی سخنرانی استاد تورج ژوله، تهیه شده است. از این رو، مواردی (از جمله نام اهدا کننده فرش و نام دانشگاه مورد اشاره در متن)، که به دلیل واضح نبودن، دارای ابهام بوده است، در این متن آورده نشده اند؛ که در اولین فرصت، پس از تایید ایشان، تکمیل و اصلاح می شود.


۹۷/۰۹/۲۳ _ سایت اطلاع رسانی فرش ایران _ کارپتور
    
    
عکس از: حسین قدیانی/ محمدعلی حسینی
عکس از: حسین قدیانی/ محمدعلی حسینی

    
    موزه آستان مقدس حضرت معصومه (س) از قدیمی ترین موزه های کشور است. در میان آثار ارزشمند این موزه، فرش نفیسی است که از عجایب هفت گانه عالم فرش بافی به شمار می‌رود و در سال ۱۰۸۲ هجری قمری، به سرپرستی استاد نعمت الله جوشقانی، برای مقبره شاه عباس دوم صفوی بافته شده است. این فرش نفیس ابریشمی، شامل دو نیم دایره است و بر یکی از قطعه‌های آن، تاریخ، محل و نام نعمت اله جوشقانی بافته شده است.
    
    به گزارش سایت اطلاع رسانی فرش ایران(کارپتور)، تورج ژوله در پنجمین همایش گره طلایی رشتی زاده که روز جمعه شانزدهم آذر ماه نود و هفت، برگزار شد، برای نخستین بار، از معمای قالی مقبره شاه عباس دوم سخن گفت. آنچه پیش رو دارید متن سخنرانی ایشان است.
    
    برای من واقعا باعث افتخار است که امروز می‌خواهم در حضورخانواده بزرگ و هنرمند قم، صحبتی داشته باشم. از خانواده محترم رشتی زاده و دوستانی که بنده را لایق دانستند، که امروز دقایقی صحبت کنم، خیلی سپاسگزارم. خداوند پدر بزرگوار ایشان و همه عزیزانی را که برای فرش ایران سال ها زحمت کشیده اند و ما به برکت حضور و آثار آن ها، سالی چند بار در چنین همایش هایی، دور هم جمع می شویم و یاد این عزیزان را زنده می داریم، رحمت بفرستد. به هر جهت زندگی و کار همه ما، وابسته به آثاری است که این عزیزان خلق کرده اند.
    
    بدون مقدمه، برای اولین بار، بعد از چند سال کار و تلاش، راجع به فرشی که باعث افتخار همه خانواده فرش ایران و بالاخص خانواده بزرگ فرش قم است، می خواهم صحبت داشته باشم.
    
    

    
    نزدیک به ۳۵۳ سال قبل، در جایی که نمی دانیم کجاست، شاید قم، شاید نزدیک به قم، جوشقان؛ جایی در این حوالی، تعدادی هنرمند بسیار زبده که در زمان خودشان(۳۵۳ سال پیش)، بسیار نوگرا و مدرنیست و از زمان خودشان جلوتر بوده اند، سنت قالی بافی ایران را می شکنند، کنار می گذارند و دست به کار بزرگی می زنند.
    
    مزار شاه عباس دوم که در حرم حضرت معصومه در قم است. به فاصله چند متر از حرم حضرت معصومه. اتاقی دوازده ضلعی است که در سال ۱۰۸۲ قمری، مفروش به یکی از عجایب هفت گانه عالم فرش بافی می شود و امروز بعد از نزدیک به ۸۵ سال، اولین معرفی بین المللی این قالی انجام می شود. قرار است در جون ۲۰۱۰ در لندن، خیلی مفصل تر و در حضور فرش شناسان بزرگ دنیا، این فرش معرفی مجدد شود.
    این قالی چیست که نام آن را معمای مقبره شاه عباس در قم گذاشته ام؟ این فرش چیست و چرا آن را یکی از عجایب هفتگانه عالم فرش بافی می دانیم؟
    
    ۳۵۳ سال قبل، عده ای دور هم جمع می شوند که قطعا در میان آنها معمار، نگارگر، افراد نوگرا و سنت شکن، وجود داشته است و قطع به یقین، کارگردان هنری ای داشته اند و به سرپرستی این هنرمند بزرگ، خالق فرشی در ۱۴ قطعه می شوند. او را می شناسیم، چون اسم یا لقب خودش را در این فرش نوشته است: «نعمت الله جوشقان». آنها یک پازل بزرگ را به مساحت تقریبی نزدیک به ۶۰ متر مربع در آن زمان خلق کردند.۱۴ قطعه فرش، ۲ قطعه اصلی میان فرش که دو قطعه مرکزی آن است حول و حوش ۵۱ متر مربع مساحت دارد. ۵۱ متر مربع، بدون تکرار.
    
     یعنی ۳۵۳ سال پیش، حدود ۵۱ متر مربع نقشه بدون تقارن با دست کشیده شده است و در نهایت در دو قطعه کنار هم قرار گرفته اند و قطعه اصلی را تشکیل داده اند و دوازده ضلع داشته است که در هر طاقچه، از مکانی که نصب می شده، یک قسمت از این پازل قرار می گرفته و این محوطه را به طور کامل مفروش می کرده است. تمام ابریشم. تار، پود و پرز ابریشم. نزدیک به هفتاد رج در هر هفت سانتیمتر، با سه رنگ پود.
    
    خلاقیت و ابتکارهایی که در آن فرش بوده است، به نظر من، شاید ۵۰۰ سال از زمان خودش جلوتر بوده است. چرا؟
    در آن موقع پیش خودشان فکر کرده اند ممکن است بعد از گذشت سیصد، چهارصد سال این فرش سابیده شود. چه کنند که سیصد چهارصد سال بعد هم این فرش بماند؟
    
    این فرش را با رنگ های بیشمار نبافته اند. یعنی بک عده نشسته اند، مثل گرافیست ها با ۶، ۷ رنگ، نه هشتاد و نود رنگ، آن را خلق کرده اند و پود آن را دقیقا در سه چهار رنگ مختلف مطابق با نقوش انتخاب کرده اند، که حالا هم بعد از این همه سال که این فرش مثل یک پارچه یا کاغذ شده است، نقش به طور کامل معلوم است.
    
    پودها را همرنگ با قسمت های نقوش فرش هستند بافته اند. با سه چهار رنگ مختلف. این خلاقیتی است که دنیا در برابر آن سر تعظیم فرود می آورد.
    حالا می خواهیم برای اولین بار، این فرش را نشان دهیم که عکاسی آن حدود یکسال و نیم پیش با یک تیم مجهز، عکاسی کرده ایم.
    
    قسمت مرکزی این فرش، سنگ مقبره (که امروزه نیست) قرار داشته است. طرح این فرش از دو درخت تشکیل شده است. درخت سرو و درخت انار.
    
    صدها انار کوچک روی درخت انار کار شده است و درختان سرو آن، بزرگترین درختان سروی است که در تاریخ فرشبافی جهان تا به حال بافته شده و حدود یک متر بلندی این درختان سرواست. در طول نزدیک به ۳۶۰ سال گذشته، چهار بار در تاریخ از این فرش یاد شده است و از آن نام برده شده است.
    
    بلافاصله بعد از فوت شاه عباس دوم، شاردن، سیاح معروف فرانسوی که از مقبره شاه عباس بازدید می کند، با جزئیات ذکر این فرش را می آورد و معمایی را اضافه می کند که ما تا به امروز، راجع به آن اشتباه فکر می کردیم. شاردن اشاره می کند که قسمت وسط که بافته نشده بوده و سنگ مقبره شاه عباس بوده است، پارچه کاملا زربفت و سیم بفت وجود داشته است و با جزئیات دقیق می گوید که در قسمت پایین این پارچه، نوارهای بلند و منقوش ابریشمین وجود داشته است و قسمت های پایین آن هم به فرش، حلقه هایی از طلاهای توپر وصل بوده . نوارهایی که به پارچه زربفت زیر سنگ بوده اند، از داخل قلاب عبور می کردند و آن پوشش را با فرش محکم می کردند که از آن جدا نشود و مثل یک کتابی که بخواهد باز شود هر وقت بخواهند سنگ را ببینند و فاتحه ای بخوانند؛ آن را بلند کنند و دوباره روی آن بگذارند. عین همین جزئیات را درباره مزار شاه صفی، که مقبره اش در بخش دیگر در همان محوطه است، ذکر می کند و می گوید که به همین شکل بوده و چنین مشخصاتی داشته است.
    
    همانطور که گفتم، اولین بار در طی حدود ۳۶۰ سال گذشته، شاردن در کتاب خود، این فرش را معرفی می کند. پس از آن تا دوره ناصرالدین شاه؛ دیگر از این فرش خبری نیست.
    
    در این دوره، عکاس معروف ناصرالدین شا، عبدا... قاجار، به همراه یکی از هنرمندان، شاعران، قاشان و طراحان بسیار زبردست فرش در دوره ناصرالدین شاه، به نام فرصت الدوله شیرازی، به قصد عکاسی، از تهران به قم و کاشان می روند. وقتی که به قم می رسند و فرش های حرم شاه عباس را می بینند، حیرت می کنند و عکس های بسیار زیبایی را در دوران ناصر الدین شاه که تازه عکاسی به ایران وارد شده بود، در همین محوطه حرم تهیه می کنند. تعدادی از این تصاویر را اینجا به اتفاق می بینیم، که اصل آنها در بخش اسناد کتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است.
    
    فرشی هم وجود داشته که بعدها به عنوان پوشش سنگ مقبره ذکر می شود که صندوقچه ای روی آن بوده و روی آن صندوقچه با این فرش مفروش می شده است. مطالعات ما به وضوح نشان می دهد که این فرش از جنس آن ۱۴ تا نیست و احتمالا بعدها این فرش سیم باف از دوره صفوی یا پولونزها را انتخاب کرده اند، که برای این منظور استفاده مشود. اما همانطو که شاردن هم نوشته چنین چیزی وجود نداشته و از یک پارچه زربفت استفاده می کرده اند. ولی به هر جهت، این فرش هم در موزه حرم حضرت معصومه در قم موجود است و می توان گفت به خوبی حفظ شده و از نوادر عالم فرش بافی است.
    
    گزارش سوم از فرش مقبره شاه عباس دوم، مربوط به اردیبهشت ۱۳۰۴ است که به دستور وزیر وزارت معارف وقت در آن موقع، از روی ۳ تا از این ۱۴ فرش، عکاسی می شود.
    
    دیگر خبری از فرش نبود؛ تا اتفاق بزرگی که در سال ۱۳۱۱ افتاد و برای اولین بار در نمایشگاه بزرگی از هنر ایران در لندن، برگزار می شود و فرش های منتخب ایران، از تمام موزه ها و مجموعه های خصوصی دنیا، به آن نمایشگاه می رود. از جمله در آن زمان، رضا شاه تصمیم می گیرد محموله بزرگی از آثار ایران را به لندن ارسال کند و این کار را انجام می دهد.
    
    تمام این ۱۴ قطعه به لندن می رود. البته همه فکر می کردند که این فرش ها رفته، اما به نمایش در نیامده است. از کاتالوگ نمایشگاه لندن که در سال ۱۳۱۱ (۱۹۳۱میلادی) برگزار شد، تنها سه نسخه باقی نمانده است، یکی از آنها در دانشگاه .... در آمریکاست که تصویرش را برای من فرستادند. در آن کاتالوگ، آرتور اپهام پوپ که مسئول نگارش کاتالوگ و به نوعی برگزارکننده اصلی این نمایشگاه بوده است، فقط در کمتر از سه خط، می نویسد که یک فرش دوازده ضلعی از ایران آمده و سریع از آن رد می شود.
    
    تمام قالی های درجه یک عالم، حتی جفت قالی شیخ صفی را از لس آنجلس به آنجا آوردند و در قسمت مرکزی تالار شماره ۳ که نامش را شاهکارها گذاشته بودند، به نمایش در آوردند، اما اصل قالی شیخ صفی که در لندن بود در آن نمایشگاه نشان داده نشد. جالب اینکه در این نمایشگاه، پوپ قالی موزه میلان را به عنوان شاهکار آثار ایران در نمایشگاه لندن معرفی می کند که باعث حیرت است.
    
    پوپ هیچ اشاره ای به این نادره فرش بافی (فرش مقبره شاه عباس دوم) با این عظمت نمی کند. ما این طور متوجه شدیم و حدس می زنیم که دلیلش فقط یک چیز می توانست باشد، اگر این قالی دوازده ضلعی را با متعلقاتش جلوی قالی شیخ صفی پهن می کردند، قالی شیخ صفی دیگر حرفی برای گفتن نداشت و در واقع گویی تصمیم گرفته شد که قالی شیخ صفی، همیشه جزو بهترین ها باقی بماند و هیچ گاه ذکری از این قالی نشود.
    
    در آن کاتالوگ هم فقط عکس یکی از قطعات این چهارده فرش که کوچکترینش بوده، (کمتر از دو متر مربع)، چاپ شده است و بعدها پروفسور پوپ در کتاب معروفش درباره هنر ایران، فقط راجع به آن قطعه ای که روپوش صندوقچه بوده است، و ما گفتیم اصلا ربطی به این ها ندارد؛ می نویسد: این به نظر من بهترین است و ذکری از بقیه نمی کند و به سرعت از آن رد می شود و این معما در ارتباط با این فرش عجیب با این ساختار بسیار متفاوت، باقی می ماند. زمانی هم که فرش از لندن باز می گردد، برای حدود ۵۰ یا ۶۰ سال، در موزه ملی ایران، محبوس می ماند تا سرانجام با مکاتباتی که انجام می گیرد، در نهایت ۶۰ سال قبل، به قم برمی گردد و کمتر یا بیشتر از حدود دو سال است که در موزه حرم حضرت معصومه است. البته چون جایی برای نمایش ندارد، به صورت تا شده است و امکان باز شدن این قطعات وجود ندارد و اگر کسی هم برای دید فرش به آنجا برود نمی تواند به صورت کامل آنرا ببیند.
    ما در کتابی که قبل از پایان سال منتشر می شود، به شایستگی، تمام قطعات این فرش و جزئیاتش را به نمایش گذاشته ایم و توضیحات و سرگذشت کامل فرش را آورده ایم.
    
    از این ۱۴ قطعه، طی یک قرن گذشته، دو تا مفقود شده است. فرش اصلی هست، اما از آن ۱۴ فرش دورش، دو قطعه نیست! کسی خبر نداشته که چه اتفاقی برای ان قطعه ها افتاده است.
    
    من حدس قریب به یقین می زنم که سرنوشتی مثل خیلی از فرش های زیارتگاه ها داشته. مثل قالی شیخ صفی که متولی احتیاج به پول داشته و جفت آن را فروخته است. حدس می زنم که قبل از دوره پهلوی، در اواخر دوره قاجار، نیاز به پول بوده و احتمالا متولی حرم حضرت معصومه، تصمیم به فروش دو تا از آن ها می گیرد.
    
    تا یک سال پیش، از وجود این دو قطعه بی خبر بودیم ، تا زمانی که از خام دکتر موری کری، مسئول بخش آثار ایران در موزه ویکتوریا آلبرت لندن دعوت کردیم. ایشان در سخنرانی شان در موزه فرش ایران، به طور اتفاقی گفت که یکی از این دوازده فرش، در مخزن موزه ویکتوریا و آلبرت است. یعنی حسب اتفاق مشخص شد که یکی از آن دو، در مخزن موزه ویکتوریا آلبرت لندن است. از تصویر آن معلوم است این فرش که فروخته شده و یا پاره شده و به هر شکلی جدا شده است، بعدا زیر پا بوده است.
    
    این فرش در سال ۱۹۷۶ توسط شخصی به نام ... به پاس بزرگداشت پدرش، به موزه ویکتوریا آلبرت لندن اهدا می شود و از آن پس نیز در مخزن موزه است و در نمایش عمومی نیست. اما نمی دانیم قطعه دوازدهم این فرش عجیب کجاست و از وجود آن کاملا بی اطلاع هستیم.
    بعضی از این دوازده قطعه، مثل هشت ضلعی هستند چون جایی که ستون ها قرار می گرفته است، را به همان شکل بافته اند که دقیقا در آن صحن دوازده ضلعی، جای شود.
    
    جزئیات کار شده در این فرش بسیار بی نظیر و واقعا کاری متفاوت و هنرمندانه است. در نقوش آن به شدت بر درخت سرو تاکید شده است.
    تمام نقوش دیوارهای دوازده طاقچه این اتاق، منطبق با نقوش قالی است.
    
    پوپ می گوید: وقتی که هرتسفلد و ... از بزرگترین هنرشناسان و فرش شناسان دنیا آمدند تا این فرش را ببینند، باور نمی کردند که این فرش باشد و آن را پارچه تصور می کردند، پوپ آن را باز کرده و نشان داده که فرشی بسیار ظریف است.
    
    رنگ طلایی این فرش هنوز هم مثل روز اول درخشان است. انارها و صدها میوه انار که بعضی با دانه آبی و بعضی قرمز، در این فرش کار شده است. هیچ یک از سروهای این فرش با هم شباهت ندارند و تمامی آن ها حالت حرکت دارد، انگار نسیمی در باغ در حال وزیدن است.درختان سرو این قالی روی قسمت شاخی شکلی در پایین آن قرارد دارد. پوپ می گوید این یک سنت بسیار قدیمی در دل هنرمندان ایران است.
    
    طراحان این قالی از پارچه های با نقش سرو عصر صفوی الهام زیادی گرفته اند. تقریبا یکی از المان های مهم فرش های دوره صفوی است. سروی است که بر روی پایه شاخی شکل قرار گرفته.
    
    پوپ نقل می کند که هزاران سال پیش از آنکه حضرت محمد به رسالت مبعوث و محل وحی الهی گردد، ساکنان ایران سخت بر این باور بودند که این ماه است که زندگی می بخشد و فقط ماه است که می تواند زندگی را جاودان سازد، اکسیر حیات این مرد، نوشیدن شیره ماه درخت است که همان درخت نقره ای هوم باشد و هنرمندان ایرانی آن را غالبا به صورت سروی بازنمایی می کنند که روی پایه ای شاخی شکل قرار دارد.
    
    همچنین در نقوش ای قالی، دروازه بهشت یا دروازه دو لختی، نمایی شماتیک از بارگاه حرم معصومه آورده شده که در کل این ۱۴ قطعه، تنها یک جا این المان را کار کرده اند و آن هم روی یک درخت انار. درخت بهشتی. لابه لای درختان بی نظیر سرو منقوش این قالی، ماهیان متعددی کار شده است.
    
    صحبتم را به پایان می برم و در خاتمه درخواستی دارم. این فرش را به عنوان یکی از عجایب هفتگانه عالم فرشبافی می شناسیم و داریم به دنیا معرفی می کنیم. حیف است که به دلیل امکانات محدود؛ به این شکل نگهداری شود.
    
    نظر شخصی من این است که حتی اگر لازم است؛ باید جایی در قم تخریب شود، تا این فرش به شایستگی در آن باز شده و به نمایش گذاشته شود؛ خیلی حیف است که این همه گردشگر به ایران می آیند و لذت دیدن این فرش را نمی برند.
    
    شایسته است که خانواده معظم فرش قم در یک کار تیمی مشترک با مرکز ملی فرش ایران و متولی حرم حضرت معصومه (ع) نشستی داشته باشند و این فرش در ابعاد کوچکتر بازبافی شود و در موزه فرش ایران در تهران به نمایش گذاشته شود تا کسانی که دوست دارند، بتوانند از نزدیک آن را ببینند
    
    در جایی مثل موزه فرش، باید مشابه این فرش به نمایش گذاشته شود، تا ارزش های واقعی آن را درک کنند. من واقعا به دوستانی که در قم هستند، تبریک می گویم و حسادت می کنم که چنین فرشی را در کنار خودشان دارند گرچه از توفیق دیدنش در واقع محروم هستیم. ای کاش من امکانش را داشتم که این فرش را به نمایش بگذارم. از همه دوستان خواهش می کنم برای نمایش بین المللی این فرش، چاره ای بیندیشند. لازم است توسط سازمان میراث فرهنگی، ثبت این فرش به عنوان یگانه عالم فرش بافی، در فهرست آثار ملی و ثبت جهانی صورت گیرد. 




 
  رويدادها
  مقالات
  گفتگو
  دنياي نشر
  گزارش
  نقد و نظر
  قوانين و مقررات
    کليه حقوق متعلق به سايت اطلاع رساني فرش ايران است
نقل مطالب به هر شکل تنها با ذکر عنوان و نشاني سايت مجاز است
CARPETOUR.COM   2000-2009 All Rights Reserved.