بانک جامع اطلاعات فرش و دست بافته های ایران
 

  جستجو
 موزه فرش  
بازرگاني سبحه
 OldCarpet.com  
 مجله گره  
 مجله هالي
 سازمان توسعه تجارت ايران
 Miri Iranian Knots
 ICOC
 Araghchi Carpet
 DOMOTEX
 مرکز ملي فرش
 فرش در آيينه مجلات
 دسترسي اعضا
نام:
رمز عبور:


عضو جديد








 

نظر بدهيد! 

نسخه چاپ

 ارسال براي ديگران

 بازگشت




تاريخ درج: 29/1/96   روزنامه اطلاعات


دغدغه حضور در بازارهاي جهاني



96/1/29 _ سایت اطلاع رسانی فرش ایران _ کارپتور
    
    
    فرش دستباف ايران از پازيريك تا بازارهاي جهاني ـ بخش دوم و پاياني
     محمد داودبيگي
    
    تاريخ پر پيچ و خم و چند هزار ساله فرش دستباف ايران به دليل غفلت‌هاي انجام شده در دهه‌هاي اخير، رقبايي يافته است که به دليل بهره‌مندي از نيروي كار ارزان، توانسته‌اند در مقام رقابت با ايران قد علم کنند. در داخل کشور نيز تنگناهايي همچون چند برابر شدن نرخ مواد اوليه در دولت قبل، بي کيفيت شدن مواد اوليه، افزايش دستمزد قاليبافان و مشكلات صادرات، موانعي را پيش روي توليد خريداران فرش دستباف قرار داده است.‏
    
    صنعت بي‌نظير فرش دستباف ايران‎ ‎
    حميد كارگر ـ رئيس مركز ملي فرش در گفتگو با گزارشگر روزنامه اطلاعات، ابتدا به تاريخچه‌اي از فرشبافي، اين هنر بي‌نظيرايراني اشاره مي‌کند و مي‌گويد: فرش دستباف ايران يك پيشينه گرانبهاي3000 ساله دارد و در همه جغرافياي پهناور سرزمين ايران، فرش‌‌بافي از ديرباز داير و رايج بوده و است.‏
    فرشبافي در ميان اقوام و قوميت‌هاي كشورمان و در ميان سبك‌هاي مختلف دوام داشته است، آنچنان كه هم در مناطق شهري و هم روستايي و ايلات و عشاير از گذشته‌هاي تاريخي رايج بوده است و به همين دليل شاهد تنوع بسيار بالايي در مواد مصرفي، رنگ و نقش، اندازه، نوع كاربري و انواع سبك را در اين هنر ـ صنعت شاهد بوده‌ايم. اين قدمت طولاني تاريخي و اين تنوع بسيار بالا، فرش دستباف ايراني را صاحب ويژگي‌هاي منحصر به فرد كرده است كه بقيه كشورهاي رقيب از آن بي‌بهره‌ هستند.‏
    به گفته وي، صفت‌هاي متفاوتي در فرش ايراني وجود دارد كه در اين رابطه اگر شهروندان خارجي هم مورد سؤال قرار بگيرند، قطعاً يكي از موارد شناخت آنها از ايران، فرش دستباف است. در بسياري از موزه‌ها نمونه‌هاي فاخري از فرش‌هاي ايراني به چشم مي‌خورد و در كنار اين‌ها فرش همواره يكي از اقلام مهم صادراتي كشور بوده و نقش قابل توجهي در اشتغالزايي داشته است. به عنوان نمونه با وجود افت و نزولي كه در توليد و تجارت فرش دستباف در يك دهه اخير شاهد بوده‌ايم، اما همچنان بيش از يك ميليون قاليباف در ايران فعالند كه 700 هزار نفر آنها قاليبافان فعال و تمام وقت هستند و اگر مشاغل جانبي فرش دستباف و دسته‌هاي شغلي وابسته به فرش مثل رنگرز، طراح، قاليشور، فروشنده و صادركننده را هم بخواهيم به آن‌ها اضافه كنيم، مشاغل بسياري را در بر مي‌گيرد.‏
    از سويي اين حجم اشتغالزايي در شرايطي كه بسياري از بخش‌هاي كشور همچون كشاورزي و دامداري به دليل خشكسالي كم رمق شده اند، قاليبافي كماكان شغلي است كه ارزش افزوده بسيار بالايي توليد مي‌كند و براي راه‌اندازي به سرمايه‌گذاري‌هاي اندك نياز دارد.‏
    كارگر يادآور مي‌شود: در فرش دستباف كه به طور متوسط با 5 ميليون تومان مي‌توان شغل ايجاد كرد، اين حرفه کالايي را توليد مي‌كند که بسيار بيش از اين سرمايه گذاري مي‌‌ارزد. صنعت فرش دستباف شغلي كاملاً بومي است و از مهاجرت روستائيان به شهرها جلوگيري مي‌‌كند. شغلي است كه بعضا به عنوان يك حرفه مكمل، به كمك اقتصاد خانوار مي‌آيد. خلاصه اينكه فرش هم از منظر هويتي، فرهنگي و هنري و هم از منظر اشتغالزايي و ارزآوري، حائز اهميت بالايي است.‏
    
    مشكلات هنر صنعت فرش
    فرش دستباف هم در حوزه داخل و هم خارج از كشور و هم در حوزه توليد و صادرات، با مشكلات متعددي دست و پنجه نرم مي‌كند.‏
    رئيس مركز ملي فرش خاطرنشان مي‌کند: در حوزه صادرات تحريم‌ها بر فرش دستباف تأثيرگذار بوده است. به طور مشخص از سال 2010 ميلادي آمريكا ورود فرش‌هاي ايراني را ممنوع كرده بود و اين در حالي است كه اين كشور بزرگترين واردكننده فرش دستباف دنياست و مشتري رتبه اول بازارهاي هدف صادراتي فرش ايران بوده كه با حذف شدنش ايران دچار افت صادرات شد.‏
    برخي ديگر از بازارهاي صادراتي كشورمان مثل آلمان و لبنان تا حدي از فرش‌هاي ايران اشباع شده‌اند. مشكل ديگر در حوزه صادرات، در جا زدن بعضي از توليدكنندگان و هنرمندان ايراني است كه به بهانه حفظ اصالت‌ها، نوع‌آوري را فراموش كرده‌اند و كمتر توليد خود را با نياز مشتريان امروز تطبيق مي‌دهند. مشكل ديگر، پيامدهاي تحريم‌ها مثل انتقال ارز و افزايش قيمت حمل‌ونقل بود كه در دوره تحريم‌ها هزينه صادرات را افزايش داده بود.‏
    وي مي‌افزايد: از طرفي ورود و ظهور كفپوش‌هاي جايگزين فرش دستباف مثل فرش ماشيني، پاركت، موكت و سراميك، بازار فروش دستباف را كوچك كرده است.‏‎ ‎
    از سويي، هدفمندي يارانه‌ها و پرداخت مستقيم يارانه‌ها به قاليبافان، باعث شد بخشي از آنها از بدنه توليد فرش خارج شوند. تقويت برخي از رقباي ما به ويژه در بازارهايي مانند آمريكا كه ما از آنجا منع شديم و عواملي مثل افزايش قيمت فرش مثل تورم داخلي، ناآرامي در برخي كشورهاي عربي كه بازار هدف ما بودند و وقوع ركود سياسي در برخي كشورهاي اروپايي، فرش دستبافت را به عنوان يك كالاي لوكس از سبد خريد خانوارهاي اروپايي خارج كرد.‏
    وي مي‌افزايد: مجموع اين عوامل باعث تنزل اعداد فروش دستباف و آسيب ديدن روند صادرات آن طي دهه اخير شد كه البته خدا را شكر در هر يك از اين حوزه‌ها گام‌هاي مثبتي برداشته شده است.‏
    
    صادرات فرش ايران به چين
    به گفته كارگر، با فرجام مناسب برجام از دي ماه 1394 و پس از 5 سال تحريم دوباره فرش دستباف ايران راهي بازار آمريكا شده است. وي مي‌افزايد: طبق اعلام گمرک در 11 ماه پارسال بيش از 3 ميليون دلار فرش دستباف به صورت مستقيم و رسمي به چين و حدود 5243 تن فرش دستباف به ارزش بيش از321 ميليون دلار به بازارهاي هدف صادر شده است. ‏
    رئيس مرکز ملي فرش ايران مي‌افزايد: از سال2010 تا 2016 ميلادي امکان صادرات فرش دستباف ايران به ايالات متحده آمريکا وجود نداشت، اما بعد از برجام، ممنوعيت مربوطه برداشته شد و تجار ايراني توانستند فرش را به آمريکا هم صادر کنند. همچنين در اين سال‌ها ورود به بازارهاي جديد از سوي مركز ملي فرش و فعالان بخش خصوصي دنبال شده است که نمونه آن، ورود به بازار چين است. چين به عنوان رقيب ايران و توليدكننده فرش دستباف، امروز به خريدار فرش ايراني تبديل شده است.‏‎ ‎از ديگر اقداماتمان، استفاده از ابزارهاي تبليغاتي و رسانه‌اي براي تثبيت جايگاه فرش ايران در بازارها قبلي و جديد است.‏‎ ‎
    در اين حوزه مشكل عمده‌ ما عدم حمايت‌هاي لازم از اركان فرش دستباف و مهمترين آنها قاليبافان است. خوشبختانه قانون بيمه قاليبافان با همراهي دولت و مجلس ابلاغ و اجرايي شده است. گرچه در اين 5 سال پس از تصويب در اجرا به مشكل‌هايي برخورده ايم، به دليل اينكه اعتبار مذكور جوابگوي نياز اين حوزه نيست. به عنوان نمونه براي بيمه 500 هزار نفر قاليباف در سال 95 به 1074 ميليارد تومان بودجه نياز بود، اما متأسفانه عددي كه از سوي مجلس مصوب و ابلاغ شد فقط 444 ميليارد تومان بود و اين يعني اينكه بخش زيادي از قاليبافان خارج از دايره حمايتي سازمان تأمين اجتماعي قرار گرفتند.‏
    به هرحال اميدواريم در بودجه كل كشور نگاه حمايتي دولت و مجلس براي افزايش شمار قاليبافان تحت پوشش بيمه وجود داشته باشد.‏
    
    توليد كارگاهي و مجتمعي فرش
    رئيس مركز ملي فرش از تسهيلات، اعتبارات و سرمايه‌هاي مورد نياز توليدكنندگان به عنوان عامل ديگري ياد مي‌كند كه در سبد مشكلات اين بخش قرار دارد و مي‌افزايد: قاليبافي در كشورمان تاكنون به صورت تك بافي‌هاي خانگي بوده و كمتر به صورت كارگاهي و مجتمع‌هاي بزرگ قاليبافي انجام شده است. در سال‌هاي اخير دولت به دنبال سوق دادن توليد به سمت توليد كارگاهي و مجتمع بوده است زيرا اين امر منافع بسياري دارد. از جمله هزينه‌هاي زائد را كم مي‌كند. امكان نظارت بر بافت و كيفيت را بيشتر مي‌كند و امكان مي‌دهد مواد اوليه يكجا و مناسب تأمين شود.‏‎ ‎
    ‏در اين شکل توليد ، سلامت قاليباف، نور و تهويه مناسب و استفاده از ابزار ارگونوميك را در كارگاه‌ها مي‌توان داشت، اما در نوع خانگي خير. از سوي ديگر در اين شکل توليد سفارش‌پذيري در تيراژ انبوه از مشتريان خارجي را امكان‌پذير مي‌كند.‏
    ايجاد چنين مجتمع‌هايي يا حتي توليد خانگي به شكل غيرمتمركز اما با مديريت يك فرد واحد و متمركز، نيازمند سرمايه‌گذار‌ي‌هاي كافي است. متأسفانه اكنون اين طور نيست و با وجود تفاهم‌نامه‌اي كه ميان مركز ملي فرش ايران و صندوق كارآفريني اصلي براي ارائه تسهيلات به پشتيبانان توليد منعقد شده است، اما در اجرا شاهد برخي كاستي‌ها و عدم همراهي‌ها و گاهي اوقات تاخير‌هاي مكرر هستيم. بقيه سيستم بانكي كشور هم كه بازپرداخت گران‌قيمت دارند و چون توليد فرش زمانبر است، تسهيلات آن‌ها مناسب نيست.‏
    وي ادامه مي‌دهد: نكته بعد، بازار داخلي فرش و تصورگراني فرش دستباف است که در نتيجه توليد و تجارت آن را در داخل كمرنگ کرده است.‏
    ولي ما معتقديم فرش كالايي گران نيست، يكي اينكه با ويژگي‌هايي كه فرش دستباف دارد، هرچقدر پول بدهيد مي‌ارزد و داراي برند و به اصطلاح پرستيژ است. آنچنان كه در مورد خريد خودروهاي گران‌قيمت براي يك ميليون تومان هرگز چانه نمي‌زنيد ولي براي ديگر خودروها اين رقم بسيار زيادي است. همچنين فرش دستباف كاملاً با سلامت انسان سازگار است، يك پس‌انداز است و روزي هم كه مي‌‌خواهيد آن را بفروشيد، گرانتر از روز خريد، مي‌فروشيد. پس با اين ويژگي‌ها فرش دستباف اصلاً گران نيست.‏
    وي مي‌افزايد: يك ناآگاهي ديگر كه وجود دارد اينكه فكر مي‌كنيم فرش دستباف يعني يك فرش تمام ابريشم ريزبافت تبريز، در حالي كه اصلاً چنين نيست و فرش دستباف ارزان‌قيمت هم با تنوع بسيار بالا داريم. مثلاً فرش‌هايي با الياف پشمي داراي خاصيت ارتجاعي و برگشت پذيري، جلاي مناسب و خصوصيات ارزشمند است.‏
    
    درآمد قاليبافان‎ ‎
    حميد كارگر در پاسخ به گلايه برخي قاليبافان درباره دستمزدها مي‌گويد: دستمزد قاليبافي در كشور بسيار متنوع است و لزوماً ماهانه600 هزار تومان نيست. بسته به رج شمار و تراكم و ظرافت فرش، منطقه توليد و بسته به زمان توليد يك فرش دستمزدها كاملاً متفاوت است، مثلاً در كرمان و بلوچستان ممكن است بعضي فرش‌هاي درشت باف بلوچي، قاليباف ماهانه 400 هزار تومان درآمد داشته باشد، اما در منطقه‌اي مثل قم با فرش رج شمار بالاي ريزباف ابريشمي قاليباف 5/1 ميليون تومان درآمد داشته باشد، اما نكته درستي است كه دستمزد قاليبافان به ازاي زحمتي كه مي‌كشند، بالا نيست. البته با وجودي که آنها دستمزد کمي دريافت مي‌كنند، بخش عمده‌اي از قيمت فرش را هزينه قاليبافي شامل مي‌شود و مي‌دانيم كه در حال حاضر فرش ايران در بازارهاي جهاني نزديك به 3 برابر فرش رقبا قيمت دارد و اگر دستمزد از اين هم بالاتر برود، قيمت تمام شده فرش بسيار بالاتر مي‌رود و توان رقابتي ايران را پايين مي‌آورد. درست است كه دستمزد قاليبافان در ايران پايين است اما در مقايسه با قاليبافان پاكستان و افغانستان و هند كه قاليبافان آن‌ها فقط به ازاي يك وعده غذا قاليبافي مي‌كند، دستمزد قاليبافان ايراني بالاست. گرچه ما دوست داريم دستمزد قاليبافان مان بالا رود، اما اين نبايد به بهاي از ميان رفتن قدرت رقابتي و توقف توليد و تجارتمان تمام شود.‏
    وي با اشاره به اين تصور غلط كه به قاليباف ظلم مي‌شود و به صادركننده سود خوبي مي‌رسد، مي‌افزايد: با اين تصور به دنبال حذف صادركنندگان و بازرگانان مي‌رويم، در حالي كه اگر آن‌ها نباشند و بهاي حضور در نمايشگاه‌هاي خارجي و هزينه‌هاي بالاي انبارداري در خارج از كشور را نپردازند، توليد قاليباف روي دستش مي‌ماند و امكان حضور فرش ايران در بازارهاي جهاني سلب مي‌شود.‏
    و نكته آخر اينكه عدالت به معناي يكسان دريافت كردن دستمزد قاليباف، طراح و صادركننده نيست و نبايد به دنبال آن باشيم كه همگي دستمزد يكسان دريافت كنند، بلكه بايد به دنبال توازن و تناسب اينها باشيم تا به قاليباف كمتر اجحاف شود، كه لزوماً به معني برابر شدن دستمزدها، نيست.‏
    
    حمايت از كيفيت فرش دستباف ‏
    رئيس مركز ملي فرش ايران در پاسخ به اين پرسش که در فرايند رنگرزي و استفاده از رنگ‌هاي چيني در کالاي گرانبهاي فرش دستباف ايران آيا نظارت وجود ندارد، مي‌گويد: اولاً دولت ورود مستقيم به توليد يا تجارت فرش دستباف ندارد و تنها بخش دولتي درگير در اين موضوع، وزارت صنعت و مركز ملي فرش در دل اين وزارتخانه است كه نقش حامي،‌هادي و ناظر را ايفا مي‌كند. تقلب در گذشته تاريخي کشورمان همواره مشهود بوده است. تقلب در بافت، مواد مصرفي و نوع گره‌ها هميشه بوده، ولي اين تقلب هيچگاه غالب نبوده است، اما هر وقت فشارهاي اقتصادي بالا مي‌رود، ميدان براي تقلب افزايش مي‌يابد. وقتي در صادرات يا پايين آوردن قيمت تمام شده مشكل داريم، گاهي اوقات توليدکنندگان به تقلب رو مي‌آورند.‏
    مركز ملي فرش ابزاري براي برخورد با اين موضوع به شكل سلبي ندارد، اما با نقش حمايتي در دستورالعمل‌ها مي‌كوشد نقش خود را ايفا كند. مثلاً اگر قرار است نمايشگاه برون مرزي داشته باشيم، دستورالعمل داريم و يارانه نمايشگاهي از آن توليدكننده‌اي مي‌شود كه فرش كيفي و مناسب را توليد مي‌كنند.‏
    اينطور نيست كه توليدكننده‌اي تك بافي خانگي داشته باشد و از هر رنگ‌زايي استفاده كند و ما بازرسي كنيم. ما چنين روالي نداريم، اما در موارد تسهيلاتي و حمايتي ويژگي هاي كيفي مورد حمايت قرار مي‌گيرند. ابزار ديگر شناسنامه دار كردن فرش دستباف است. البته اين روند هنوز فراگير نشده است اما به دنبال آن هستيم.‏
    براي داخل و خريداران هم به شدت توصيه مي‌كنيم از فروشگاه‌هاي معتبر و داراي پروانه كسب از اتحاديه‌هاي فرش كشور خريد كنند و هرگز از نمايشگاه‌هاي متفرقه كه از جمله در پايتخت برگزارمي‌شود، فرش نخرند.‏
    از سوي ديگر فعالان فرش بايد خودشان برند خودشان را تبليغ كنند، اما متأسفانه بيشتر نگاهشان به دولت است. قبل از اين و در قرن‌هاي گذشته نيز كه فرش ايران جهاني شد كه دولت تبليغ نكرده است، پس توليدكنندگان و صادركنندگان بايد برندسازي كنند. اما دولت هم از انواع ابزارها مثل برگزاري نمايشگاه در خارج از كشور، اعزام هيأت تجاري، پذيرش هيأت‌هاي تجاري و انجام تبليغات برون مرزي براي رشد صادرات بايد استفاده كند.‏‎ ‎
    در مجموع بايد كمك كنيم در بازارهاي جهاني به روي فرش ايراني باز شود. در كنار اينها انجام تحقيقات بازاريابي با توجه به سليقه مشتريان و نيازهاي روز بازار، ضروري است كه معاونت تحقيقات مركز ملي فرش ايران تا حدي به اين موارد ورود پيدا كرده است.‏
    
    پيشگيري از مهاجرت به شهرها‏
    ‏«صنعت فرش دستباف دستاوردهاي اجتماعي بسيار زيادي هم دارد كه يكي از آنها، جلوگيري از مهاجرت روستائيان به شهرهاست. بسياري از مناطق كشورمان كه درگير خشكسالي شده‌اند، مثل خراسان جنوبي، سيستان و بلوچستان و شرق و جنوب كرمان به راحتي مشاهده مي‌كنيد در شرايطي كه كشاورزي و دامداري نيست، تنها فعاليت اقتصادي كه به تثبيت جمعيت در منطقه كمك كرده و به دوام آنها منجر شده است، قاليبافي است.‏»
    رئيس مركز ملي فرش ايران با بيان مطلب بالا، مي‌افزايد: قاليبافي فقط اين نيست كه از مهاجرت ممانعت كند، بلكه به سلامت خانواده‌ها هم كمك مي‌كند. وقتي در منزل يا در محله مي‌توانيد قالي ببافيد، بافت اجتماعي محله خود را پذيرا شده‌ايد. از طرفي قاليبافي شغلي است كه از قديم هم در خانواده‌ها رواج داشته است و به واسطه آن مادر خانواده هم به امور خانواده‌اش رسيدگي كرده و هم اشتغال داشته است. حتي در جاهايي كه كشاورزي و دامداري هست و مشكل كم‌آبي ندارند، در فصل كم رمقي كشاورزي، قاليبافي مي‌تواند به كمك اقتصادي خانواده بيايد.‏
    وي به نقل از رئيس مركز فرش خراسان رضوي مي‌گويد: من در فروشگاه‌هاي چرم مشهد شاهدم كه دختر حاشيه نشين يا روستايي ماهي200 هزار تومان درآمد دارد و به اقتضاي شغلش مجبور است تمام اين درآمد را صرف پوشاك خود كند و از اينرو پس‌اندازي ندارد. او در عين حال از طبقه اجتماعي و فرهنگي خودش هم جدا شده و به قشري پيوسته كه يك خريد كيفش معادل يك ماه حقوق اوست. در واقع ديگر نه به طبقه خودش تعلق دارد و نه به طبقه جديدي كه به آنها كالا مي‌فروشد. حالا اگر همين دستمزد را در قاليبافي و در كنار خانواده كسب مي‌كرد، شرايط بسيارمتفاوت مي‌شد.‏
    حتي در سفري كه به شهداد كرمان داشتم، فرماندارش مي‌گفت اينجا هيچ شغلي وجود ندارد و فقط قاليبافي نجات‌بخش ساكنان اين منطقه است و با اين تفاسير اميدواريم در بودجه‌بندي‌‌ها نگاه حمايتي دولت و مجلس براي افزايش شمار قاليبافان تحت پوشش بيمه وجود داشته باشد.‏  


  همچنين در اين باره بخوانيد:
  گره مشكلات بر تار و پود فرش 


 
  رويدادها
  مقالات
  گفتگو
  دنياي نشر
  گزارش
  نقد و نظر
  قوانين و مقررات
    کليه حقوق متعلق به سايت اطلاع رساني فرش ايران است
نقل مطالب به هر شکل تنها با ذکر عنوان و نشاني سايت مجاز است
CARPETOUR.COM   2000-2009 All Rights Reserved.