بانک جامع اطلاعات فرش و دست بافته های ایران
 

  جستجو
 موزه فرش  
بازرگاني سبحه
 OldCarpet.com  
 مجله گره  
 مجله هالي
 سازمان توسعه تجارت ايران
 Miri Iranian Knots
 ICOC
 Araghchi Carpet
 DOMOTEX
 مرکز ملي فرش
 فرش در آيينه مجلات
 دسترسي اعضا
نام:
رمز عبور:


عضو جديد














 

نظر بدهيد! 

نسخه چاپ

 ارسال براي ديگران

 بازگشت




تاريخ درج: 4/2/82


طرح و نقشه قالي هاي ايران

تنوع طرح و نقشه قاليهاي ايران، يكي از ويژگيهاي فرش ايران به حساب ميآيد . اين تنوع موجب شد كه ديگر كشورهاي توليد كننده نيز از اين طرحها اقتباس كنند. خلاقيت و ابتكار عمل طرحهاي هر دوره موجب شد اين تنوع به مرور زمان بيشتر شود، تاجايي كه اين نوآوريها در نوع خود بي نظير است. با توجه به اينكه در طراحي، هر نوع تغيير و جابجائي موتيفها ، به ايجاد اين تنوع كمك مي كند، اما بسياري از اساتيد در تقسيم بندي طرحهاي اصيل نقطه نظرات مختلفي دارند كه به نگرش آنها نسبت به مأخذ اين طرحها بستگي دارد. طرحها ونقشهها ي قالي ايران از پيشينه تاريخي خاصي برخوردارند كه بايد به همه


انواع طرح
    از آنجا كه طرحهاي فرش ، ريشه در فرهنگهاي قومي وشرايط جغرافيايي مناطق مختلف دارد، شايد بتوان گفت به تعداد مناطق قاليبافي يا به تعداد قاليبافان خلاق جهان ، طرح وجود داشته باشد. اكثر اين طرحها به نام محل بافت اوليهشان شهرت يافتهاند، حتي اگر ديگر در آن محل بافته نشوند.
    در ميان طرحهاي مختلف فرش ، طرحهاي ايراني جاي كاملاً مشخص و برجستهاي دارند. تقليد طرحهاي ايراني توسط اكثر كشورهاي صادر كننده فرش نظير هند، پاكستان ، مصر ، روماني ، آلباني ، و غيره ، گواه زيبايي و مورد پسند بودن طرحهاي ايراني در سطح جهان است. هندوستان بزرگترين صادر كننده كنوني فرش دستباف در جهان، بيش از 50 طرح ايراني را مورد استفاده قرار ميدهد و به طور كلي 65 درصد توليد اين كشور را فرشهايي با طرح مشابه فرشهاي ايراني تشكيل ميدهد. به عبارتي قسمت اعظم فرشهاي عرضه شده در بازارهاي جهاني فرش دستباف، داراي طرح ونقشه ايراني است.
    طرحهاي ايراني در جهان اكثراً به نام محل بافت آن معروف شده اند. از مشهورترين اين طرحها ميتوان به طرح قم ، اصفهان ،نائين ، تبريز ، كرمان ، كاشان ، يزد ، مشهد ، ساروق ، اردبيل، همدان و تهران اشاره كرد . در نتيجه گردش نقشهها وقاليبافان در داخل ايران ، طرحها از تنوع بيشماري برخور دارند به نحوي كه كارشناسان فرش طرحهاي موجود ايران را تا دو هزار نوع تخمين ميزنند. بعضي از اين نقوش تغيير يافته يك نقش اصلي هستند.
    براساس تقسيم بندي شركت فرش ايران، نقشه هاي فرش ايران به 19 گروه اصلي وتعداد زيادي طرحهاي فرعي تقسيم مي شوند. نام اين طرحها و مشتقات فرعي آنها بشرح زير است :
    گروه 1 – طرحهاي آثار باستاني و ابنيه اسلامي: اين طرحها از ساختمانها و كاشيكاريها و اشكال هندسي و تزئيني بناها الهام گرفته شده اند. در طول تاريخ ، طراحان فرش با ايجاد تغييراتي در طرحهاي اصلي، طرحهاي فرعي را بوجود آوردند . معروفترين آثار از اين دست عبارتند از طرح مسجد شيخ لطف اله، محرابي كوفي، مسجد كبود، مقبره شيخ صفي، سر در امامزاده محروق، گنبد قابوس ، مسجد شاه اصفهان، تخت جمشيد ، طاق بستان ، طاق كسري ( ايوان مدائن ) و زير خاكي .
    
    گروه 2 – طرحهاي شاه عباسي : اساس اين طرح را گلهاي طراحي شده خاصي تشكيل مي دهند كه به نام شاه عباسي مشهور شدهاند. اين گلهاي تجريد يافته به همراه شاخه برگها و گاه اسليميها و ختائيها در متن و حاشيه فرش، نقشه اصلي را تشكيل ميدهند. به گروه هاي فرعي طرح اصلي نامهاي افشان، لچك ترنج دار، درختي، جانوري، شيخ صفي، طره دار سلسله اي، شاه عباسي تصرفي، ترنجي طره دار ، بوته اي و لچك ترنج كف ساده، داده شده است .
    گروه 3 – طرحهاي اسليمي : شكل اصلي اين طرح را شاخههاي دوراني در ميان برگها تشكيل ميدهد. اين شاخهها تجريد يافته طرح درخت ميباشد. اسليمي انواع بسيار زيادي دارد و معمولاً در بيشتر قاليها اين طرح تكرار ميشود. با اين تفاوت كه در بعضي فرشها اين طرح مسلط است . معروفترين اسليميها ، اسليمي دهان اژدر است. در اين نوع اسليمي انتهاي هر شاخه به دو شاخه متقارن منشعب ميگردد و به صورت فكين اژدر شبيه ميشود . روي ساقه شاخهها نيز جوانههايي در نقاط مختلف تزئين شده است كه بيشتر اين جوانه ها را اسليم مينامند. شايد كلمه اسليمي از اسليم به معناي جوانه باشد وشايد هم اين لغت مصغر اسلامي باشد و مي دانيم كه درهنرهاي اسلامي از اين طرح بسيار استفاده شده است . اين طر ح نيز به لحاظ تغييرات و دخل وتصرف، به گروههاي فرعي بسيار تقسيم شده است. مانند تمام اسليمي ، اسليمي بندي ، اسليمي شكسته ، اسليمي دهان اژدر، اسليمي لچك ترنج ، اسليمي ترنج دار و اسليمي ماري .
    گروه 4 – افشان : در طرحهاي فرش معمولاً كليه اجزاء و اشكال، به هم پيوسته و مرتبط هستند. گويي قلم نقاش از هنگام شروع طرح تا پايان آن از صفحه طراحي جدا نشده است . در طرح افشان گل وبرگها و شاخه ها به طور پراكنده و بدون پيوستگي با يكديگر در متن فرش افشانده شده اند. به همين علت است كه اصل چنين طرحي را افشان ناميده اند. اما در طرح افشان نيز تنوع وتغيير زيادي داده شده و طرحهاي فرعي بسياري از آن منشعب گشته است. مانند افشان اسليمي ، افشان ختائي، افشان بندي، افشان شكسته، افشان گل اناري، افشان شاه عباسي، افشان دسته گل، افشان شاخه پيچ، افشان حيواندار و افشان ترنجدار وغيره .
    گروه 5 – اقتباسي : بعضي از اين طرحها به نقشههاي محلي وبومي مناطق مرزي ايران شباهت دارند و گاه از مناطق سرحدي گذشته از كشورهاي دور دست الهام ميگيرند. اما با بررسي بيشتر ميتوان دريافت كه بيشتر اين طرح ها ريشه ايراني دارند. معروفترين طرحها از اين گروه عبارتند از افغاني، آناتول ، قفقاز ، گوبلن.
    گروه 6 – بندي : منظور از استعمال واژه بندي اين است كه يك قطعه كوچك از يك طرح در سراسر فرش، چه در طول و چه در عرض فرش تكرار شود، چون اين قطعات در مرحله تكرار به هم ميپيوندند، آن را بندي يا واگيره مي نامند. نامهاي فرعي اين گروه عبارتنداز : بندي اسليمي، بندي پيچك ، بندي شكسته ، بندي كتيبهاي ، بندي مستوفي ، بندي ورامين ياميناخاني ، بندي قالب خشتي يا لوزي. ، بندي ترنجدار ، بندي درختي ، بندي قابقابي ، بندي شير و شكري يا بازو بندي ، بندي سروي، بندي آدمكي ياملانصر الدين ، بندي بختياري ، بندي مجلسي ، بندي خوشه انگوري ، بندي شاخه گوزن حيواندار ، بندي خاتم شيرازي و بندي دسته گل .
    گروه 7 – بتهاي : طرح بتهاي، تجريد يافتة درخت سرو است . يعني همان بته هاي سر كجي كه به بتهجقه شهرت يافته است . علاوه بر ايران اين طرح در شبه قاره هند نيز از دير باز رواج داشته است . در طرحهاي بتهاي فرش ايران، اندازهها و اشكال مختلف به چشم ميخورد . معروفترين طرحهاي بتهاي عبارتند از بته جقه، بته شاخ گوزن، بته ترمه ، بته سرابندي ، بته خرقه اي، بته قلمكار اصفهان ، بته كردستاني ياهشت بته، بته مير شكسته، بته لچك ترنج، بته سنندج، بته افشاري و بته بازو بندي.
    گروه 8 – درختي : باوجود اين كه در طراحي فرش، اساس كار را شا خه و برگها تشكيل ميدهند، ولي در طرحهاي درختي سعي شده است وجه تشابه زيادي با طبيعت حفظ شود. طرحهاي فرعي معروف درختي عبارتند از: درختي جانوري يا حيواندار، درختي سبزيكار ياآب نما، درختي ترنجدار، درختي سروي و درختي گلداني .
    گروه 9 – تركمن ( بخارا) : طرح فرشهاي تركمن از لحاظ شكل هندسي وشكستگي خطوط در رديف طرحهاي ايلي خاص مردم كوچ نشين است كه به طور ذهني و بدون نقشه بافته مي شود. تركمني قاب يموتي ، تركمني شانهاي ، تركمني غزال گز ( آهو چشم ) ، تركمني آخال، تركمني چهار قاب ، تركمني خورجيني، تركمني قاشقي ، طرحهاي فرعي اين طرح را تشكيل مي دهد.
    گروه 10 – شكارگاه : مشخصاتي كه در مورد طرحهاي درختي ذكر شده در طرحهاي شكارگاه نيز وجود دارد، منتهي در اغلب طرحهاي شكارگاه، حيوانات وحشي در حال شكار نقش شدهاند. گروههاي فرعي اين طرح عبارتند از شكارگاه درختي، شكارگاه ترنجدار، شكارگاه قابي، شكارگاه لچك ترنج وشكارگاه سراسري .
    گروه 11 – قابي: اين طرح از قابهاي چند ضلعي به وجود آمده است واز گروههاي فرعي آن قابي اسليمي، قابي قرآني كرمان يا ستوني راميتوان نام برد.
    گروه 12 – گلفرنگ : طرح گلفرنگ تركيبي است از طرحهاي اصيل ايراني با گلهاي طبيعي. مخصوصا گل سرخ. دراين نوع قالي از رنگهاي تند وروشن و مخصوصا رنگهاي سرخ استفاده ميشود. گروههاي فرعي اين طرح را گل سرخ ( لچك ترنج ) گلفرنگ بيحار ، گلفرنگ مستوفي، گلفرنگ ترنجدار، گلفرنگ دسته گل و گلفرنگ گل وبلبل تشكيل مي دهند.
    گروه 13 – گلداني : در طرح گلداني اغلب شكل گلدان در اندازه هاي مختلف به چشم مي خورد. گاه يك گلدان بزرگ پر از گل تمام فرش رامي پوشاند. گاه چند گلدان كوچك به طور متقارن در اطراف متن ويا به دنبال هم سراسر متن را فراميگيرد. گروههاي فرعي اين طرح عبارتند از: گلداني ختائي ، گلداني دو طرفه، گلداني محرابي، گلداني سراسري، گلداني ظل السلطان ( گل وبلبل )، گلداني حاج خانمي ، گلداني تكراري ، گلداني لچك ترنج و گلداني يكطرفه .
    گروه 14 – ماهي درهم : اين طرح در رديف طرحهاي بومي وايلي است . بافت آن مانند ساير طرحهاي هندسي، ذهني است واز روي نقشه بافته نميشود. خوشبختانه زيبايي اين طرح، طراحان فرش را بر آن داشته است كه آن را بصورت يك طرح منظم و مدون باحفظ ويژگيهاي قديمي آن، پياده نمايند. اين طرح در بيرجند (واقع در استان خراسان ) بافته شد و به تدريج به ساير مناطق فرشبافي ايران راه يافت. امروزه اين طرح از شرق به غرب و همچنين در نواحي مركزي ايران يعني از استان خراسان تا آذربايجان و همدان و اراك رواج پيدا كرده است . گروههاي فرعي منشعب از آن عبارتند از: ماهي هرات، ماهي فراهان و زنبوري، ماهي سنه يا كردستان، ريزه ماهي يا خرده ماهي و ماهي در هم بندي.
    گروه 15 – محرابي : طرح اصلي محرابي از طرح محراب يعني محل نماز امام در مسجد الهام گرفته شده است و تزئيناتي از قبيل قنديل ها ستونها وگل و برگها به آن اضافه شده است. گروههاي فرعي اين طرح به نامهاي محرابي گلداني ستوني، محرابي قنديلي، محرابي گلداني ومحرابي دور نما شهرت دارد.
    گروه 16 – محرمات: طرح محرمات به طرحهائي در فرش اطلاق ميگردد كه قطعاتي از يك نقشه در طول فرش تكرار ميشود و عرض فرش در متن به چند رديف تقسيم ميگردد و هر رديف آن از رنگ و طرح مشخص، ا ز ابتدا تا انتهاي فرش ادامه پيدا ميكنند و به طور راه راه ترسيم ميشود. اين طرح در بعضي از نقاط ايران به نام قلمداني نيز مشهور است . گروههاي فرعي طرح محرمات عبارتند از: قلمداني سراسري، گل ريز با زمينه يكرنگ و بته با زمينه الوان.
    گروه 17 – هندسي : در اين طرح از انواع اشكال هندسي استفاده مي شود ، معمولا خطوط، زاويه دارند و به طور دوراني و قوسي شكل حركت ميكنند. گروههاي فرعي مهم اين طرح عبارتند از: هندسي بندي قابي، هندسي ترنجدار، هندسي محرمات، هندسي لچك ترنج، (شاخه شكسته)، هندسي كف ساده، هندسي ختائي، هندسي ستاره (موزائيك) ، هندسي خاتم شيرازي و هندسي جوشقاني.
    گروه 18 – طرحهاي ايلي: اين طرحها از قديميترين و اصيل ترين طرحها در فرشبافي ايران بوده است و مخلوق ذهن قاليبافان بومي است . طبيعت ومحيط زندگي آنها به ساده ترين وجهي در طرح اين فرشها منعكس است. از نقشههاي منظم ومدوني پيروي نميشود، اما داراي زيبايي دلپسندي است. طراحان فرش اين طرح را از منطقهاي به منطقه ديگر منتقل كرده اند. چنانكه از غربيترين نقطه ايران به شرقيترين منطقه راه يافته است. گروههاي فرعي اين طرحها اغلب منسوب به مناطقي است كه داراي نفوذ محلي بوده اند و يا سفارش بافت آن را دادهاند. نامهاي معروف و قديمي اين گروه عبارتند از: هيبتلو(مربوط به فارس و آباده)، قشقائي بته ، افشاري، خاتوني، اردوي، مزلقان، خمسه، ساوه، تفرش، هريس، مهربان، گوراوان ، زنجان، مشكين شهر، بختياري، كردي، يلمه، گبه (خود رنگ)، سيستان، فردوس، سالار خاني، سنگ چوبي، علي ميرزايي، جان بيگي، جانمازي ، جوين، موسي آباد، بلوچستان، ويس، قرجه، سنه و دسته گل.
    گروه 19 – تلفيقي : علاوه بر طرحهاي نام برده بالا كه هر يك براي خود داراي نامهاي مشخص و معين مي باشند و تاريخچه خاصي دارند، به مرور زمان طرحهاي ديگري هم از تركيب و يا تلفيق دو يا چند طرح به وجود آمدهاند كه به آنها طرحه تلفيقي ميگويند. از گروههاي فرعي اين طرح ميتوان طرحهاي شاخه پيچ ترنجدار، سلسله ترنجدار ، تلفيقي و ... را نام برد. 




 
  فرش چيست؟
  جغرافياي فرش
  تاريخ فرش
  مباني فرش
  طرح و رنگ
  آسيب شناسي قالي
  نگهداري قالي
  مرمت قالي
    کليه حقوق متعلق به سايت اطلاع رساني فرش ايران است
نقل مطالب به هر شکل تنها با ذکر عنوان و نشاني سايت مجاز است
CARPETOUR.COM   2000-2009 All Rights Reserved.