بانک جامع اطلاعات فرش و دست بافته های ایران
 

  جستجو
 موزه فرش  
بازرگاني سبحه
 OldCarpet.com  
 مجله گره  
 مجله هالي
 سازمان توسعه تجارت ايران
 Miri Iranian Knots
 ICOC
 Araghchi Carpet
 DOMOTEX
 مرکز ملي فرش
 فرش در آيينه مجلات
 دسترسي اعضا
نام:
رمز عبور:


عضو جديد














 

نظر بدهيد! 

نسخه چاپ

 ارسال براي ديگران

 بازگشت




تاريخ درج: 9/12/81


نخ دستريس کردستان

● سيد علی مجابی



مقدمه:
    امروزه نخ دستريس در سراسر جهان با استقبال فوق العاده ای روبرو شده است. استفاده از آنها در کليه منسوجات تاثير بينظيری در افزايش فروش آنها در بازارهای مختلف جهانی داشته است. در کشور ما ايران نيز توليد و استفاده از نخهای دستريس در منسوجات مختلف مرسوم بوده است.در شمال خراسان،کرمانشاه،مناطق عشاير نشين و ايلات فارس و در سنندج و کامياران در استان کردستان توليد انواع اين نخها رواج داشته است. در سنندج و در مناطق حومه ای اين شهر توليد انواع نخهای دستريس جهت استفاده در قالی و توليد نوعی لباس محلی بنام چو خارانک مرسوم ميباشد. در اين مقاله نيز به بررسی توليد انواع نخهای مرسوم در شهر سنندج پرداخته می شود.
    
    عمليات قبل از ريسندگی:
     پس از اينکه پشم از بدن گوسفند (پوست حيوان)چيده و جدا گرديد،ابتدا عمليات سرت کردن يا طبقه بندی برروی آن صورت ميپذيرد. در اين مرحله پشم بر اساس مشخصات خود همچون محل پرورش ،نژاد، نوع تغذيه و ... طبقه بندی می گردد. بعد از اين مرحله عمليات حلاجی و شستشو بر روی پشم صورت می پذيرد. در نتيجه اين مرحله خار و خاشاک پشم از آن جدا گشته ،توده های در هم رفته از هم منفک شده و در نهايت کليه ناخالصی ها و کثافات موجود و چربی های اضافه از آن زدوده ميشود و محصول جهت ريسندگی آماده مي گردد.
    
    ريسندگی به دو صورت صنعتی و سنتی قابل اجرا ميباشد. در روش صنعتی در طی يک فرايند خاص و با استفاده از ماشين الات مختلف نخ تهيه می گردد. نخهای توليدی در اين روش کاملا" يکنواخت و با وجود نقاط ظخيم و نازک (۱) بسيار کم توليد می گردند. در اين عمليات پس از توليد نخ تک لاء نخ دو لا و چند لا بر حسب نياز تابيده شده و در بقچه های۵/۴ تا ۵ کيلوگرمی و يا در عدل های ۷۲ لغايت ۸۰ کيلوگرمی آماده رنگرزی می گردند.
    
    پشم مورد استفاده در کردستان:
    پشم مورد استفاده در سنندج جهت توليد نخ خامه قالی از نوع پشم گوسفند کرمانشاهی می باشد. اين نوع گوسفند به دليل تغذيه در کوهستانهای سرسبز از پشمی با زير دست نرم برخوردار مي باشد. با اين حال جهت توليد لباس محلی چوخارانک از کرک بدن بز محلی بنام" مرخز"استفاده می کنند. مرخوز نام شهری در شمالغربی استان کردستان است که در حدود ۴۰ کيلومتری شهر سقز در بين راه بوکان قرار دارد. اين شهر کاملا" کوهستانی بوده و از سه طرف در حصار کوههای بلند استان قرار گرفته است.
    
    پشم مرخز در اصطلاح محلی "مزر" ناميده ميشود که منظور از آن پشم (کرک) بز قرمز رنگ می باشد. در شکل يک نمايی از اين نوع پشم مشاهده می گردد. در شکل ۲ نيز دو نما از لباس محلی چوخارانک مشاهده مي گردد.
    
    ابزار مورد استفاده جهت توليد نخ دستريس
    جهت توليد نخ از دوکهای ساده نخ ريس استفاده می گردد. اين دوک ها به دو صورت موجود می باشند. دوکهای نخ کرک مرخز و دوکهای نخ خامه. تفاوت اين دو نوع کوک در طول ميله چوبی آنها می باشد. طول ميله چوبی نخ کرک مرخز نسبت به نخ خامه کوتاهتر است. ساختار کلی يک دوک نيز از سه قسمت مشخص تشکيل شده است.
    
    ۱- ميله چوبی: ميله چوبی بلندی که به شکل يکنواخت از يک طرف به قلاب و از سمت ديگر به لنگر محدود می شود و بعنوان اصلی ترين قسمت دوک وظيفه کنترل و پيچيدن نخ تابيده شده را بر عهده دارد.
    
     ۲- قلاب يا زبانه فلزی: در بالای دوک و سر ميله چوبی يک قلاب يا زبانه فلزی قرار دارد.که وظيفه اصلی آن کنترل نخ جهت پيچش و مهار نخ در هنگام اعمال کشش و سپس راهنمايی نخ در هنگام تابيدگی می باشد.
    
     ۳-لنگر: قطعهای چوبی و به شکل يک حجم بيضوی در انتهای دوک و ميله چوبی قرار دارد. وظيفه اصلی اين حجم بيضوی شکل کنترل عمليات تابندگی و کمک به مهار تاب داده شده به نخ مي باشد.
    
    مراحل توليد نخ دستريس:
    الف) شانه کردن:
    جهت توليد هر نوع نخی از هر جنس (پشم يا پنبه) می بايست ابتدا پس از حلاجی آنها را بصورت پرده عنکبوتی تهيه کرد.پرده عنکبوتی حاصل فرآيندی بنام کاردينگ می باشد. بر اساس نظر کليه متخصصان علم نساجی ، کاردينگ قلب عمليات هر گونه توليد نخ ميباشد. اهميت اين مرحله فوق العاده زياد می باشد. جهت انجام کاردينگ از يک شانه دستی استفاده ميشود.تا بوسيله آن الياف بصورت تقريبا" موازی با هم درآيند و در اين دستگاه ابتدا پشمها را کشش داده و سپس به حالت موازی از ميان دندانه های مخصوص شانه عبور ميدهند تا صاف گردد. سپس از کناره های شانه پشمها را جدا کرده و در اين حالت پشم اماده تيت کردن می باشد. در شکل ۳ بترتيب نحوه عمل کاردينگ و يا شانه کردن توده الياف حلاجی شده مشاهده مي شود.
    
    ب)تيت کردن (تايس):
    در اين مرحله می بايست الياف شانه شده ( کارد شده) بگونهای کلاف گردند.که بتوان از آنها جهت ريسندگی استفاده کرد. لذا اين الياف کارد شده را در کلافهايی روی مچ دست قرار ميدهند. پس از آن شخص ريسنده پشم را به تدريج از مچ دست به سمت دوک باز نموده تا نخ نيم تاب آماده گردد. همانگونه که از شکل مشخص است نخ نيم تاب از بين انگشتان کناری دست بافنده خارج گرديده است.
    
    ج) ريسندگی (اعمال کشش و تاب دادن):
    اين مرحله شامل عمليات کشش دادن و تاب دادن ميباشد. بدينطريق که ابتدا به سيله دست چپ مرتبا" دسته الياف به طول نيم متر باريک شدهو کشش لازم بر آن اعمال می گردد. به اين نخ ، نخ نيم تاب گفته می شود. سپس جهت در هم رفتگی و دادن استقامت به نخ با گردش دوک نخ تابيده می شود. بواسطه وجود لنگر (بيضوی انتهای دوک) تابندگی تحت کنترل مي باشد. همانگونه که گفته شد عموم نخهای توليدی با تاب (۲) می باشند. در شکلهای ۵،۶،۷ به ترتيب قلاب سر دوک ريسندگی، نحوه تابيدن نخ ، کشش به نخ جهت ريسندگی مشاهده می گردد. در شکل ۸ نيز نخ نيم تاب قبل از تابندگی مشاهده می گردد.
    
    د) جمع کردن (پيچيدن نخ):
    پس از تابيدن نخ در جهت مي بايست آن را در جهت خلاف تاب داده شده جمع کرد تا تاب اعمال شده خنثی نگردد. از اين رو جهت جمع کردن نخ، آنرا از قلاب دوک رها کرده و در جهت عکس چرخش تاب (تاب ) نخ جمع مي گردد. جمع کردن تنها بوسيله دو انگشت اشاره و شصت صورت ميگيرد. چرا که می بايست با حرکت زيگزاگ نخ تابيده شده بصورت مداوم از دور انگشتان دست باز شده و در جهت عکس تاب نخ بدور دوک جمع گردد تا تاب اعمالی خنثی نگردد. در شکلهای ۹ نحوه جمع کردن نخ و در شکل ۱۰ نحوه رها شدن نخ از قلاب دوک مشاهده می گردد.
    
    مشخصات دوک توليدی:
    هر يک از دوکهای مورد استفاده حداکثر قابليت ۱۱۲ گرم توليد نخ دارد که اين ميزان تقريبا"در يک روز کاری (بين ۸ تا ۱۰ ساعت ) طول می کشد.بافندگان اکثر زنان می باشند که در حين قدم زدن و يا صحبتهای معمول روزانه نسبت به ريسندگی اقدام مينمايند. قيمت پشم خام برای توليد خامه قالی ۱۳۰۰ تومان و در حال حاضر در بازار سنندج اين نخ کيلويی۳۰۰۰ تومان به فروش می رسد. جهت توليد يک دست لباس کامل محلی (چرخارانگ) بين ۸۰۰۰ تا ۱۰۰۰ تومان کرک مرخز (کيلويی ۵۰۰۰ تومان )، در يک دست لباس چرخارانگ بين ۵/۱ تا۲ کيلو گرم نخ دستريس مرخز مصرف مي گردد.
    
    منابع کتابخانه ای:
     ۱- ح. ياوری، "نساجی سنتی ايران"
     ۲- م. کيانی،" کوچ با عشق شقايق "
     ۳-ن. جلالی و ع. احراری،" فرش، مواد و لوازم بافت "
     ۴- س.ج فيلبرگ،" سياه چادر" ترجمه: اصغر کريمی
     ۵- م منصوری،"ريسندگی الياف بلند- جلد اول"
    
    زير نويس ها:
    (۱) نقاط ضخيم، نقاطی که طول آنها در روی سطح نخ کمتر از ۱ ميلی متر بوده و ۵۰% از قطر متوسط نخ بزرگتر هستند.
    نقاط نازک، نقاطی که طول آنها در روی سطح نخ کمتر از يک ميليمتر بوده و ۵۰% يا کمتر از قطر متوسط نخ کوچکتر هستند.
    (۲) تاب Z : تاب در جهت خلاف عقربه ساعت را گويند. ( چرخش دوک در جهت خلاف عقربه ساعت )
    تاب S : تاب در جهت عقربه های ساعت را گويند. ( چرخش دوک در جهت عقربه های ساعت )
    
    
    زير نويس شکل ها:
    شکل ۱: کرک مرخز
    شکل ۲: دو نما از لباس محلی چوخارانگ
    شکل ۳:مرحله اول مرحله دوم مرحله سوم مرحله چهارم
    شکل ۳: مراحل مختلف شانه کردن توده الياف حلاجی شده
    شکل چهارم: نمايی از نحوه تاسيس کردن
    شکل ۵: قلاب سر دوک ريسندگی
    شکل ۶: نحوه تابيدن نخ
    شکل ۷: کشش به نخ جهت ريسندگی
    شکل ۸: نخ نيم تاب
    شکل ۹: نحوه جمع کردن نخ شکل ۱۰
    : نحوه رها شدن نخ از قلاب سر دوک
    شکل ۱۱: نخ کرک مرخز
    شکل ۱۲: تابيدن نخ کرک مرخز
     


نظرات شما:
  • خانم رهبري     دانشجو     ايران تهرانnazi_602001@yahoo.com
  • با سلام و تشکر لز جناب آقاي مجابي بابت متن بسيار زيبا و پر محتوايشان
    با تشکر
    رهبري - بهمن يار




     
      فرش چيست؟
      جغرافياي فرش
      تاريخ فرش
      مباني فرش
      طرح و رنگ
      آسيب شناسي قالي
      نگهداري قالي
      مرمت قالي
        کليه حقوق متعلق به سايت اطلاع رساني فرش ايران است
    نقل مطالب به هر شکل تنها با ذکر عنوان و نشاني سايت مجاز است
    CARPETOUR.COM   2000-2009 All Rights Reserved.