بانک جامع اطلاعات فرش و دست بافته های ایران
       
 موزه فرش  
بازرگاني سبحه
 OldCarpet.com  
 مجله گره  
 مجله هالي
 سازمان توسعه تجارت ايران
 Miri Iranian Knots
 ICOC
 Araghchi Carpet
 DOMOTEX
 مرکز ملي فرش
 فرش در آيينه مجلات
 دسترسي اعضا
نام:
رمز عبور:


عضو جديد














 
   

نظر بدهيد! 

نسخه چاپ

 ارسال براي ديگران

 بازگشت




تاريخ درج: 6/6/81


رفوگري و ترميم فرش و عمليات تکميلي آن



کارپتور
    
    عملياتی كه به نوعی در تكميل و يا رفع نواقص فرش انجام می شود زير پوشش رفوگری قرار مي گيرد. رفوگری كاری است كه معمولا نيازمند تجربه ومهارت خاصی است و افرادی كه اقدام به اين كار مي كنند بايد دارای سابقه طولانی در بافت ،رنگرزي ، شناخت رنگ و مواد اوليه فرش باشند.
    كليه آسيب ديدگيهای فرش را مي توان به سه گروه تقسيم نمود:
    الف - آسيب ديدگی كم (رفوی درجه سه - رفوی آسان ) شامل ترميم در رفتگی شيرازه - ترميم پارگی (از بين رفتن ريشه ها) - رفع لكه های سطحي .
    اين نوع آسيب ديدگی لزوما به متن و نقشه فرش ربطی نداشته و گاهی اوقات از ريشه هاي آماده برای ترميم فرش استفاده مي شود. در موردی كه ريشه ها به طور تك تك و يا در فواصل مختلف از بين رفته باشد، مي توان با وارد كردن نخ های مشابه چله در گليم و در لبه فرش چله ها را كامل كرد. برای ترميم شيرازه نيز بهتر است نقاط آسيب ديده در كنار فرش كاملا خالی شده و سپس با نخ همرنگ و با همان ضخامت شيرازه ها كامل شود. در مورد رفع لكه های كوچك و سطحي ، مقداركمی پرداخت (قيچي )، چنانچه تفاوت زيادی در ارتفاع پرزها ايجاد نكند، مي تواند مؤثر باشد. برای از بين بردن لكه ها استفاده از مواد رنگبر چون باعث كم رنگ شدن تمام رنگ زير لكه مي شود، توصيه نمي گردد.
    
    ب - آسيب ديدگی متوسط (رفوی درجه دو - رفوی متوسط ) - ساييدگي ها - پارگي هاي كوچك - بيد زدگی .
    در اين آسيب ديدگی معمولا چله فرش سالم مانده و قابل استفاده است .
    
    ج - آسيب ديدگی زياد (درجه يك - رفوی سخت و كامل ) كه شامل موارد زير و مشابه آنها:
    سوختگی قسمتی از فرش
    پوسيدگی در اثر حمل فرش و يا وارد آمدن وسايل نوك تيز و ضربات سنگين و يا رطوبت زياد. در اين نوع آسيب ديدگی معمولا گره ها همراه با چله فرش از بين رفته و نياز به ترميم اساسي دارد.
    برای انجام هر گونه عمل ترميمی در موارد فوق لازم است:
    ابتدا فرش كاملا غبارگيری شود.
    فرش را روی زمين صافی گسترده و سوراخ ها بازديد شود.
    اگر سوراخ در اثر مواد شيميايی مانند اسيد يا قليايی ايجاده شده باشد، ابتدا بايد فرش شسته شود.
    اگر فرش دارای سوراخ های متعددی باشد و فاصله اين سوراخ ها از يكديگر كم باشد(نسبت سطح سوراخ ها به نسبت سطح بافت باقيمانده بيشتر است ) نخ ها و بخش های سالم بين سوراخ ها بايد بريده شود و سوراخ بزرگی ايجاد شود.
    يادآوری 1- برای فرش های پوسيده كه چله آن ها مقاومت لازم را ندارند به ويژه در مورد فرش های قديمی و با ارزش حتی الامكان نبايد تارها را پاره كرد و يا خامه های آن را بيرون آورد، بلكه به روشی خاص چله ها از درون سوزن كشی شده و محكم مي شوند.
    يادآوری 2- فرش هايی كه از قسمت جلو بيد خورده (و يا پرز آنها از بين رفته )، از روی فرش وفرشهايی كه از قسمت پشت بيد خورده ، از پشت فرش ترميم مي شود.
    بايد نوع آسيب ديدگی را مشخص كرد. در مورد فرش های پاره و يا سوراخ شده ، سطح آسيب ديده از بالا و پايين روی دار و يا درون قاب و يا روی تخته محكم مي شود.
    الياف پرز يا تار كه دارای استحكام كافی نيستند بايد قطع شوند.
    نقشه قسمت پاره شده و يا آسيب ديده از روی قسمت های سالم فرش مشخص شود و درصورت امكان مجدد، طراحی و آماده گردد.
    وسايل رفوگری بايد آماده شده در دسترس قرار گيرد.
    وسايل رفوگری شامل قيچي ، قلاب ، سوزن مخصوص ، سوزن درشت ، يك عدد دهن باريك ( يا انبردست ) و نخ های مورد نياز است . رفوگران قديمی و باتجربه معمولا براساس نياز وسايلي نظير چكش ، ميخ ، كاسه ، بطري ، اتو، كيله (نوعی نوار سوزنی ماشين های كارد در كارخانه هاي نساجي) و موم به اين مجموعه مي افزايند.
    روش انجام كار:
    رفوگری مانند اغلب كارهای فرش كاری تجربی و عملی است ولی مي توان تا حدودی برخي از مسايل اين حرفه را به صورت علمی منعكس كرد.
    در اين جا با برخی از شيوه های ترميم فرش و دلايل و نوع آنها آشنا مي شويم.
    
    در مورد آسيب ديدگی نوع كم (آسان - درجه سه)
    در مورد اين نوع آسيب ديدگی و يا نقص ، روش ترميم ريشه های از بين رفته بعنوان نمونه بيان مي شود.
    ترميم ريشه ها: در مواردی كه ريشه های فرش به دلايل مختلفی از جمله پوسيدگی از بين مي رود، ابتدا نخ ريشه را از نوع پنبه يا پشم يا ابريشم آماده كرده ، قسمت هايی را كه از بين رفته به طول معين ريشه مي دهند و اين كار از راه وارد كردن نخ هايی از جنس چله در مسير تك تك نخ های پاره شده چله به درون فرش (تا فاصله حداقل 10 سانتيمتر از فاصله لبه فرش به درون متن ) انجام مي شود. در مواردی كه بيشتر ريشه از بين رفته باشد، از ريشه های آماده كه معمولا با گليم كوتاهی همراه است ، استفاده مي شود. چنانچه لبة گليم فرش قبلا زنجيره زده شده و يا لبه دوزی شده باشد نيازي به گره روی زنجيره ها نيست ولی چون غالباً لبه فرش فاقد زنجيره در انتهای گليم است ، ريشه ها را دسته دسته از انتها گره مي زنند تا از پاره شدن گليم و در نهايت ريزش گره ها جلوگيری شود.
    
    آسيب ديدگی نوع متوسط (درجه دو)
    در اين نوع آسيب ديدگی معمولا پرزهای فرش به دلايل زير از بين رفته و چله فرش باقي مانده است :
    
    ساييدگی در اثر فشار و يا سايش بر اثر طول عمر.
    ساييدگی در مورد فرشهای چله ابريشم كه پرز آنها پشمی است بيشتر ديده مي شود،زيرا پشم در مقابل چله ابريشم دارای مقاومت كمتری بوده و چنانچه زير پا انداخته شود نسبت به فرش چله نخی و يا چله پشمی احتمال ساييدگی آن بيشتر است .
    بيد زدگی كه معمولا پشم را مورد حمله قرار داده و چله پنبه ای باقی مي ماند.
    سوختگی و يا آسيب ديدگی شيميايی كه فقط سطح فرش از بين رفته باشد.
    در تمامی اين موارد ابتدا نقشه فرش را مشخص كرده و پس از آماده كردن رنگهای لازم ، پرزها را با كمك سوزن مخصوص ، ترميم مي كنند.
    در مورد بريدگي هائی كه بافت و طرح فرش آسيب نديده باشد دولبه فرش را كاملا به هم نزديك كرده ، و به وسيله سوزن و به كمك انبردست چله ها را از درون به هم وصل مي كنند. اگر پاره گی در جهت طولی باشد اين سوزن كاری از درون پود كلفت انجام مي شود.
    
    آسيب ديدگی زياد (سخت - درجه يك )
    در اين نوع آسيب ديدگی چله و پرز فرش و حتی گليم و ريشه ها از بين مي رود. مي توان چنين تصور كرد كه قسمتی از فرش بايد كلا بافته شود، با اين تفاوت كه اين كار در قالبی محدود و با مواد و مصالحی كه تهيه آنها نيازمند صرف وقت و مهارت است انجام مي شود و نتيجه كار بايد به شكلی باشد كه با نمونه اوليه منطبق باشد. قبل از شروع كار آماده كردن نيازهای ترميم به شرح زيرضروری است .
    
    آماده كردن ابزار كار كه قبلاً ذكر شد.
    آماده كردن نقشه كه در مورد فرشهای كهنه و قديمی و بخصوص فرشهايی كه ارزش هنری دارند كاری حساس و فنی است و نقشه فرش بايد از روی قسمتهای سالم فرش و يا درمواردی كه نقشه متقارن نيست و سراسری است توسط طراح متخصص تهيه شود.
    چنانچه فرش در اثر اسيد و يا مواد شيميايی آسيب ديده باشد بايد حتماً و حداقل قسمت از بين رفته در لبه های فرش ، شسته شود.
    نصب قسمت آسيب ديده در يك قاب به شكلی كه لبه های آسيب ديده مورد كمترين فشار قرار گيرد.
    چله كشی فرش از راه وارد كردن نخ هايی در لبه های باقيمانده به شكلی كه اين لبه ها آسيب نديده و ضمناً كمترين برجستگی بعد از رفو ديده شود.
    
    يادآوري: كليه موارد ذكر شده نيازمند مهارت فنی و تجربه طولانی شخص رفوگر است در غيراينصورت ترميم فرش منجر به ضايعه ای غيرقابل جبران بخصوص در مورد فرش های با ارزش خواهد شد.
    مهمترين بخش رفو تهيه رنگهای مورد نياز است كه بخصوص در مورد فرش های كهنه و قديمی نيازمند تخصص و تجربه فراوان مي باشد و رفوگران نخ های رنگ شده را با روشهاي خاصّ و مواد رنگبر كهنه نما مي كنند.
    بعد از اتمام عمليات رفو، به وسيله اتو و يا كوبيدن قسمتهای رفو شده اقدام به پرزگيری ، كيله كشی و... گرديده ، كار رفو تكميل مي شود.
    عمليات تكميلی در فرش
    معمولا پس از اتمام بافت فرش برخی عمليات و اقدامات لازم جهت حفظ بيشتر سلامتي فرش و حتی برطرف كردن برخی از معايب صورت مي گيرد.
    اين معايب به دليل خاصی در فرش به وجود آمده كه در بخش معايب قالی نيمه بافت به آن پرداخته شد. از آن جايی كه عمليات تكميلی بافت فرش اغلب در كارگاههای مرمت و رفوي فرش صورت مي پذيرد لذا اهم اين موارد در اين بخش ارايه مي گردد.
    
    1- انواع گره در ريشه ها و تزيين آنها
    گليم بافی فرش در دو سوی آن يكی از راههای افزايش عمر فرش و جلوگيری از ريختن وخارج شدن گره آن مي باشد. چنانچه گليم بافی فرش به هر دليل شل شده باشد و يا تشخيص داده شود که مقدار آن مقاومت لازم برای حفاظت فرش را ندارد، معمولا در انتهای ريشه های فرش اقدام به گره زدن مي نمايد. اين امر بويژه در مورد فرشهای كهنه كه در معرض شست و شو قرار مي گيرند بسيار حائز اهميت است . مهمترين و متداول ترين اين گره ها عبارتند از:
    
    دو گره
    برای ايجاد دو گره بر روی ريشه های فرش ، تمام ريشه های فرش را به دسته های 2 الی 4 تايي تقسيم ميكنند و اولين دسته را توسط دست چپ مي گيرند. سپس با دست راست نخی شبيه به نخ پود اما با تاب كمتر را توسط انگشت شصت و سبابه گرفته و پس از آن كه آنرا دو دور به دورانگشت ميانه ، سبابه و شصت گردانديم ، اولين دسته 2 يا4 تايی ريشه ها را از داخل آن بيرون آورده ، امتداد نخ را با دست راست مي كشيم و به اي ن ترتيب گره ای كه ايجاد شده بر روی اولين دسته ريشه ها قرار مي گيرد. اين گره دقيقا به انتهای ريشه ها هدايت مي يابد و باعث استحكام گليم باف فرش مي گردد. اين عمل به ترتيب بر روی دسته های دوم و سوم و... ريشه هاي فرش تا به آخر انجام مي دهند.
    روش مذكور معمولا بر روی فرشهای جوان و نو بافت كه دارای ريشه های سالم و بلند هستند انجام مي گيرد. اما چنانچه فرش به هر دليل كهنه و پاخور شده باشد و به عبارتی چله های آن پوسيده و بسيار كوتاه شده باشند روش فوق به راحتی ميسر نيست و برای ايجاد دو گره از نخ و سوزن استفاده مي نمايند.
    
    گره نخودی
    برای ايجاد گره نخودی لازم است طول ريشه ها به حد لازم بلند باشد. برای ايجاد اين نوع گره ريشه ها را در دسته های 2 الی 4 تايی گرفته و به صورت متداول به دور يكديگر پيچانده ، گره مي زنند. چنانچه فرش قديمی و ريشه های آن كوتاه باشد، ابتدا اقدام به اضافه نمودن ريشه هاي جديد و بلند در دو طرف فرش مي نمايند و سپس به نحو گفته شده گره نخودی را ايجاد مي نمايند.
    
    گره پنجره اي
     اين نوع گره بيشتر جنبه تزيئنی دارد و لازم است ريشه ها بسيار بلند باشد. روش كار چنين است كه ابتدا در انتهای ريشه ها گره نخودی و يا حتی دو گره ايجاد كرده ، سپس امتداد ريشه هاي همجوار را نيز با فاصله ای در حدود 5/1 الی 2 سانت از گره نخودي ، دوباره با هم گرة معمولي مي زنند. مجدداً امتداد ريشه ها را از محل قبلی و با فاصله 5/1 الی 2 سانت با ريشه های همجوارگره مي زنند. در نهايت كليه ريشه های فرش به صورت پنجره ای تغيير شكل مي دهد. اين گره تزيئنی بيشتر بر روی فرشهای نفيس و ابريشمی ايجاد مي گردد.
    
    2- چرم دوزی كناره های طولی فرش
    برخی از فرشها به ويژه آن گروه از فرشهايی كه مكانيزم بافت آن به شيوه لول مي باشد، لبه هاي طولی فرش به سمت پشت آن لوله مي شود كه دلايل به وجود آمدن آن در مبحث معايب قالي نيمه بافت گفته شد. چنانچه فرش بافته شده دارای چنين عيبی باشد معمولا رفوگران اقدام به چرم دوزی آن مي نمايد. چرمی كه برای كناره دوزی فرش مورد استفاده قرار مي گيرد بايد داراي مقاومت و سختی مورد نياز باشد تا از لوله شدن فرش جلوگيری كند. عرض چرم بين 3 تا 5 سانتيمتر است كه جنس آن يا از چرم كاملا طبيعی است (كه البته به اين شكل كمتر مورد استفاده قرار مي گيرد) يا از چرم مصنوعی ( انواع فوم و مواد پلاستيكي ). نحوه دوختن چرم به اين شكل است كه سوزن چرم دوزی را با نخ چرم دوزی آماده نموده ، به صورت زيگزاگ نوار چرمی را ازپشت فرش به كناره های آن مي دوزند. اگر مقدار لوله شدن لبه های فرش زياد باشد ابتدا فرش را به پشت روی زمين پهن مي نمايند و به وسيله چكش چوبی لبه های طولی آن را مي كوبند. و سپس پارچه ای را بر روی آن پهن كرده و با مقداری آب آن را خيس كرده و اتو مي كشند تا مقداری از لوله شدگی آن جلوگيری شود. سپس اقدام به چرم دوزی مي كنند. البته چرم دوزی لبه های فرش به دو منظور ديگر نيز صورت مي گيرد.
    
    برای جلوگيری از لغزيدن فرشهای سبك و كوچك بر روی سطوح صاف ماندن پاركت وسنگهای صيقلي
    برای پوشاندن محل ميخ و يا چنگكهای مربوط به داركشی فرش
    
    3- دار كشي
    داركشی فرش عملی است برای رفع كجي های كوچك و ساير موارد مشابه كه به صورت فرورفتگی يا برآمدگی يا سَرَك در كناره های فرش ديده مي شود. عمل داركشی در مورد رفع كجي هاي كوچك مؤثر است و در مورد كجي های بزرگ مؤثر نيست و معمولا فرش داركشی شده پس ازچند سال به حالت اوليه باز مي گردد.
    روش كار چنين است كه ابتدا فرش را بر روی يك سطح چوبی پهن مي نمايند. سپس كمی آن رابا آب مرطوب مي نمايند كه حالت ارتجاعی و كشش پذيری آن بيشتر شود. سپس ابعاد واقعی وصحيح فرش را مشخص نموده ، لبه هايی كه دارای فرورفتگی باشند را توسط چنگك هاي مخصوص آنقدر مي كشند تا به كلی از بين رفته و محو شود. بلافاصله برای جلوگيری از برگشت فرش به حالت اوليه آنرا به سطح چوبی زير آن ميخ مي نمايند. پس از آنكه هر چهار طرف فرش به مقدار لازم كشيده شد و كجی های آن پنهان گشت آنرا به مدت دو الی سه روز به همان حالت رها مي كنند تا مقدار كشيدگی فرش ثابت گردد. سپس ميخ ها را درآورده و در صورت امكان جاي ميخ ها را با قلاب بافت پنهان نموده و محو مي كنند. در هنگام داركشی فرشها بايد موارد ذيل رعايت گردد.
    
    
    فشار بيش از اندازه برای صاف كردن فرش باعث پاره شدن تار و پود فرش و حتي گره های آن مي گردد.
    ميخ های مورد استفاده بايد ريز و ظريف باشند.
    ايجاد كشش بر روی فرش بايد مرحله ای باشد يعنی در ابتدا مقدار كمی كشش با زمان معينی وارد و سپس در مرحله بعدی كشش شروع شود. در غير اينصورت هيچ فرشی تحمل كشش يكجا و آنی را ندارد.
    در بعضی مواقع بويژه در مورد فرشهای كوچك و ظريف از بخار آب و اطو نيز برای كشش بيشتر فرش استفاده مي نمايند كه بسيار مؤثر است .  




 
  فرش چيست؟
  فرش در ايران
  فرش در جهان
  تاريخ فرش
  مواد اوليه
  طرح و رنگ
  ساختار و اجزاء
  ابزارهاي قالي بافي
  دارهاي قالي بافي
  آسيب شناسي قالي
  نگهداري قالي
  مرمت قالي
    کليه حقوق متعلق به سايت اطلاع رساني فرش ايران است
نقل مطالب به هر شکل تنها با ذکر عنوان و نشاني سايت مجاز است
CARPETOUR.COM   2000-2009 All Rights Reserved.